Share Button

baner2so100x590

Priredila Branka Džidić

Prema Pinkasu1 jevrejskih opština Jugoslavije, enciklopediji jevrejskih naselja kod nas, grad Sombor je osnovan 1666. godine a položaj kraljevskog slobodnog grada dobio je 1745. za vreme Habsburške carevine.

Grad se nalazi na severozapadu Bačke i naselje je u svojim počecima služilo kao utvrđenje na vojnoj granici između Austrije i Osmanske imperije.

Jevreji se nastanjuju u mestu od sredine 18. veka. U početku se govori o postojanju tri, onda o osam jevrejskih porodica na kraju veka, da bi se do sredine19. veka broj jevrejskih porodica povećao na 29, tj. u Somboru je bilo 211 jevrejskih lica. Podaci govore da je 1868. ukupan broj stanovnika Sombora bio 25.000 među kojima su 284 lica Jevreji. Godine 1900, od 29.609 stanovnika grada 882 su lica jevrejske veroispovsti. Godine 1940. u somborskom srezu živi 1620 Jevreja. Posle rata, prema popisu iz 1947. godine, u Somboru i okolini živi 201 prijavljeni član Jevrejske opštine. Posle ponovnog uspostavljanja države Izrael i pet organizovanih iselenja u zemlju predaka, u Somboru ostaje 61 Jevrejin od ukupno 38.000 stanovnika grada. Danas je u Somboru oko četrdeset članova Jevrejske opštine.

Od početka naseljavanja u Somboru je poznat Jevrejin Elijahu (Ilija Jevrejin u Somboru) koji je bio poverilac grofa Jovana Brankovića, komandanta Somborskog vojnog šanca, a nešto kasnije spominju se Isak i Jakov Štajn, trgovci kožom i perjem. Iako su se protivili prisustvu Jevreja, u gradu ipak, krajem 18. veka, ima Jevreja sa stalnim mestom boravka, a od 1805 godine postoji i prvo jevrejsko groblje.

Jevrejska opština i Hevra kadiša2 organizovane su 1828. kada je napravljen i Statut opštine dok su bogomolja i mikve3 postojali već 1825. godine. Među osnivačima opštine bili su Jakov Štajn, Simon Haj, Mihael Holender i Menahem Šlezinger.

Somborski Jevreji bili su većim delom Aškenazi4 poreklom iz Austrije, Češke, Poljske i Nemačke. Prvi trgovci, među kojima Isak Esterajher, Markus Avraham i Solomon Goldšmit naišli su na protivljenje hrišćanskih trgovaca, vlasnika radnji verovatno iz rivalskih razloga. Ipak je 1811. godine od 59 limarskih radnji 6 bilo u jevrejskom vlasništvu što je bio znak njihovog ustaljivanja u gradu. Hrišćanski trgovci pokušavaju i 1816. da postignu zabranu ulaska Jevreja, ali je ipak 1817. godine u gradu živelo 18 Jevreja sa dozvolom vlasti. Među njima se pominju Mozes – Moše Paškes kao sudija, trgovac Lazar Rozencvajg i Solomon Grinfeld, učitelj.

Dvadesetih godina 19. veka gradske vlasti dozvoljavaju slobodu trgovine pa i stanovanja za Jevreje.

Od sredine 19. veka vodi se popis personalnih promena u jevrejskoj opštini, te se beleži veći broj članova kao i povećan broj zanimanja – izdavač i vlasnik pozajmne biblioteke, krznari, optičar.

Jevreji su 1810. godine predali molbu za izgradnju sinagoge, koja je izgrađena 1818. ali su članovi opštine rešili 1862. godine da se na mestu te stare sinagoge podigne novu što je učinjeno tri godine kasnije. Tadašnji rabin veroispovedne opštine bio je David Kon

Jevrejska osnovna škola otvorena je 1853. i delovala je u okviru Opštine. Imala je dva posebna razreda za devojčice. Upravnik je bio Isak Bahrah. Popravlja se i društveni položaj Jevreja što je bilo vidljivo i iz činjenice da predsednik Jevrejske opštine Moric Štajn postaje i predsednik Lojda (vrsta poslovnog udruženja mesnih privrednika). Šezdesetih godina Opštinu vodi Samuel Štajn.

Posebno humanitarno društvo za posete bolesnicima Bikur5 holim deluje od 1866, a Žensko društvo u Somboru osnovano je 1871. Prve aktivistkinje tog društva bile su Tea i Rozalija Špicer. Godine 1866. osvećena je zgrada Opštine. Sledeće godine u ime Somborske jevrejske opštine na sveopštem kongresu Jevreja Mađarske učestvuje Žiga Štajn i od tada Opština pripada modernističko-neološkom pokretu u jevrejstvu, ali ne zamire ni ortodoksni način života.

Uključivanje Jevreja u život sredine nije prošlo bez izazivanja neprijateljstava kod hrišćanskog stanovništva. U listu „Bunjevac“, u februaru 1882. objavljeni su antisemitski članci, ali klevete ostaju na rečima i bez posledica.

Novi statut Opština usvaja 1887, a sledeće godine su u sinagogu unete orgulje i pevanje muškog hora po običaju mađarskih neologa, što je prema tradicionalnom judaizmu bilo zabranjeno6. Ortodoksni Jevreji se strogo pridržavaju svih 613 propisa Tore. Zajednica prelazi na upotrebu mađarskog jezika sa do tada korišćenog nemačkog jezika.

Godine 1897. osniva se jevrejski dom staraca.

Pred kraj veka reorganizovana je Hevra kadiša, čiji je predsednik bio Leopold Baranja. Na čelu opštine je Mor Špicer. Početkom 20. veka obnovljena je sinagoga (1905-1906). Nastava veronauke vodi se pod nazivom Talmud tora, iako nije bilo uspeha u osnivanju verske škole pod istim imenom.

Uz Bikur holim postoji i Društvo Gemilut hasadim7.

Jevrejska škola će početkom dvadesetih godina prošlog veka postati državna vaspitna ustanova Kraljevine Jugoslavije. Jedna od poslednjih učiteljica bila je Judit Cajzl.

Jene Vamošer delovao je u okviru Hevra kadiše i od 1928 godine organizovao sahrane, a na groblju je tada sagrađena mrtvačnica.

Dr Simon Gutman8, nadrabin u Somboru, autor je do tada jedine monografije o zajednici, a njegov članak „Poreklo misli o miru“ zaključuje da je mir vodeća misao kako Biblije tako i verske književnosti posle Biblije.

Ortodoksna zajednica u Somboru i dalje postoji i na njenom čelu je tada Josip Gros. Ortodoksi se mole u zasebnoj bogomolji, a od 1936. priznati su kao samostalna verska zajednica.

Cionistička organizacija9 se javlja posle tzv. Afere Drajfus10 . Na čelu mesne cionističke organizacije u Somboru su dr B. Nađ, dr Mirko Gutman i Žiga Polaček.

Prvo omladinsko društvo koje je osnovano 1912. godine aktivno je na kulturno-umetničkom polju. Od 1921. godine u nazivu ima i pridevjevrejsko. Kao najaktivniji članovi pominju se Kalman, Ferenc Fridman, Atlas i Hana Lebl. U početku 30 – tih godina omladinci pokušavaju da organizuju domove Hašomer hacaira11. Međutim, uključena su i u ogranak Betara12. Iako preovladavaju cionisti, ne prestaje ni mađarska asimilacija. Bilo je nekoliko pojedinačnih slučajeva pokrštavanja, a sredinom tridesetih godina pojedini jevrejski omladinci priključuju se ilegalnom komunističkom pokretu. Iz redova omladinske organizacije Betar nekolicini omladinaca uspeva da se neposredno pred Drugi svetski rat isele u tadašnju Palestinu.

Da bismo bolje upoznali jevrejsku zajednicu Sombora treba nešto reći i o zanimanjima članova zajednice između dva rata. Među njima je bilo industrijalaca u tekstilnoj (Grosberger) i kožarskoj (Kerenji) grani, takođe proizvođača sapuna, kišobrana, te štampara. Bilo je i vlasnika zemljišnih poseda i izvoznika poljoprivrednih proizvoda, uglavnom žitarica, a bavili su se transportom i bankarstvom (braća Lederer, Seleš, Rozenberg) i raznim zanatima. Veliki je broj starijih ljudi i onih bez zanimanja i bolesnih koji su se izdražavali iz opštinske blagajne.Te godine poznate su po svetskoj ekonomskoj krizi koja nije zaobišla ni jevrejsku zajednicu u Somboru u kojoj 20% članova opštine biva upućeno na socijalnu pomoć. Opštini su bili pridružene neke porodice iz osam okolnih sela.

Relativno miran život prekinuo je upad mađarske vojske 12. aprila 1941. godine, kada počinje proganjanje uglavnom Jevreja i Srba. U mesecu julu pozvani su Jevreji u radnu službu i izlagani su mučenjima i izglađivanju, a prisilni radnici – munkaši bili su zaduženi za čišćenja minskih polja na Istočnom frontu. Mali broj njih je preživeo (Brajer, Lošic). Jevrejska opština u Somboru prisiljena je da plati kontribuciju, više od pola miliona penga (oko 5 miliona predratnih dinara) okupatorskim vlastima. Slično se dešavalo u mnogim gradovima. U Zagrebu je trebalo prikupiti tonu zlata, odnosno adekvatnu vrednost izraženu u draguljima, gotovom novcu ili vrednosnim papirima. U Beogradu je od Jevreja tražena kontribucija od 10,000.000 dinara.

Posle prvih proganjanja došlo je do relativnog smirivanja, a Jevreji su uz ograničenja, nastavili sa svojim poslovima. Tako je bilo do dolaska nemačke vojske koja je ušla u grad 19. marta 1944. Svi preostali Jevreji pokupljeni su posle praznika Pesaha 5. aprila i prevezeni u logor u Bačkoj Topoli i otuda poslani u Aušvic. Rabin dr Ernst Špicer (Elijahu Halevi) je sa nekoliko somborskih Jevreja proteran u logor Bergen – Belzen i jedan je od retkih koji je preživeo.

Na žalost, više od dve trećine članova Jevrejske opštine Sombor postali su žrtve mađarskog i nemačkog terora. Prema nekim izvorima, stradalo je više od 900 Jevreja Sombora. U bazi podataka Jevrejskog istorijskog muzeja o žrtvama Drugog svetskog rata upisani su poimenični podaci za 860 lica.

Treba reći da je među omladincima Jevrejima Sombora bilo boraca u antinacističkim partizanskim jedinicama. Među njima se posebno ističu dve žene: Ružica Rip obešena u Kolašinu 25. marta 1942, i Karolina Sende, španski borac, uhvaćena 1941. i upućena od strane Specijalne policije u logor na Banjici. Streljana je u grupi od 20 žena u Jajincima, 19. septembra 1941. Neki od omladinaca koji su uspeli da pobegnu iz radnih logora vratili su se u kao borci sovjetske armije, dok su mnogi izginuli na Istočnom frontu. Na jevrejskom groblju u Somboru 1953. godine podignut je spomenik na kojem su urezana imena žrtava.

Jevrejska opština je već u jesen 1945. pokušala da obnovi rad, ali je broj članova bio toliko smanjen da se rad svodio gotovo isključivo na socijalni i delimično kulturni i verski. Sinagoga je poklonjena gradu i u njoj je bila smeštena Škola učenika u privredi. Na smanjenje članova jevrejske opštine uticala su i organizovana iseljenja u tek ponovo uspostavljenu državu Izrael 1948. Bilo je pet takvih iselenja, dakle do 1952. Sredinom devedesetih godina razrađen je program „Revitalizacija malih jevrejskih opština u Srbiji“13 koji je dao izvesnu motivaciju u radu osiromašenih i demotivisanih jevrejskih zajednica, ali ovako desetkovana zajednica u Drugom svetskom ratu nije više bila u mogućnosti da se u svome radu i delovanju uporedi sa brojnom i aktivnom zajednicom pred sam rat.

tekst1b        tekst1a


1 Pinkas jevrejskih opština Jugoslavije, JAD VAŠEM – Memorijalna ustanova za holokaust i herojstvo, Jerusalim 5748-1988, prevod sa hebrejskog Eugen Verber

2 (Sveto društvo) za posetu bolesnika, sprovod mrtvaca i dobra dela

3 Obredno kupatilo

4 Aškenazi su Jevreji sa nemačkog govornog područja koji su govorili jidiš jezikom, sklopom nemačkog, hebrejskog i slovenskih (poljskih, ukrajinskih i ruskih) reči.

5 Bikur Holim – poseta bolesnika. U mnogim opštinama postojala su humanitarna društva pod istim nazivom.

6 U srednjoj Evropi su između dva rata liberalne opštine sebe nazivale neološkim opštinama.

7 Društvo za očuvanje tradicije što se ogledalo u negovanju milosrđa i plemenitosti, posebno u slučajevima bolesti ili smrti.

8 Izabran za rabina dvadesetih godina, umro uoči rata 1939. Tekst objavljen u Jevrejski almanah za 5690 (1929-1930) godinu, Savez rabina Kraljevine S.H.S., Vršac 1929.

9 Ime dobila po brdu Cionu gde je bio izgrađen jerusalimski hram. To je politički pokret koji teži nacionalnom preporodu i okupljanju Jevreja u obnovljenoj državi koju su naseljavali u biblijskim vremenima.

10 Na osnovu lažnih dokaza Jevrej Alfred Drajfus (Dreyfus) osuđen na doživotnu robiju 1894. radi veleizdaje. Teodor Hercl, otac cionizma, izveštač sa suđenja, piše tim povodom da je za Jevreje jedina mogućnost da žive slobodno i ravnopravno – njihova vlastita država.

11 Hašomer hacair (mladi stražar) je cionistička organizacija orijentisana socijalistički sa ciljem da vaspitava omladinu za izgradnju jevrejske domovine na biblijskom tlu.

12 Betar (tvrđava) je cionističko – revizionistička organizacija sa sličnim ciljevima

13 Nosioci projekta „Revitalizacija malih jevrejskih opština i Srbiji“ su bili istaknuti članovi Saveza jevrejskih opština Simha – Šutić Kabiljo i Miša David.

Share Button